Er zijn van die gesprekken waarbij je na twintig minuten terugrijdt en denkt: ik heb niets. Niet omdat de geïnterviewde saai was, niet omdat het onderwerp niet klopte, maar omdat je zelf de verkeerde deur opende. De eerste vraag bepaalt meer dan de meeste mensen denken — ze zet de toon, ze vertelt de ander wat voor gesprek dit gaat worden, en ze bepaalt of iemand zich opent of zich ingraaft.
De vraag die ik te lang stelde
Ik deed een tijdje geleden een reeks interviews voor een onderwijsinstelling — vijf docenten, allemaal met een bijzondere aanpak in de klas. De opdrachtgever wilde verhalen die leerlingen konden lezen, geen beleidsrapport. Ik had de briefing, ik had de namen, ik had een vragenlijst. En bij de eerste drie docenten begon ik telkens met een variant van: “Kun je me vertellen wat jouw aanpak onderscheidt van andere docenten?”
Dat is een vraag die mensen in de verdediging drijft. Ze moeten zichzelf vergelijken met collega’s die ze niet willen afvallen, ze moeten een oordeel uitspreken over hun eigen kwaliteiten, en ze moeten dat doen tegenover iemand die ze net hebben ontmoet. Wat ik terugkreeg was beleefd, genuanceerd en volledig bruikbaar als beleidstekst. Niet als verhaal.
Bij de vierde docent — ik had inmiddels door dat mijn aanpak niet werkte — begon ik anders. Ik vroeg: “Was er een moment deze week dat iets in de klas niet liep zoals je had verwacht?” Ze dacht even na en vertelde over een leerling die een opdracht had ingeleverd in de vorm van een stripverhaal, terwijl de instructie duidelijk was geweest: een essay. Ze had hem eerst willen terugsturen. Maar iets weerhield haar. Dat moment werd de kern van het hele stuk.
Wat een goede openingsvraag doet
Het gaat er niet om dat je de geïnterviewde op zijn gemak stelt met small talk — dat is iets anders, dat doe je voor het interview begint. De openingsvraag zelf moet iemand ergens naartoe sturen: naar een specifiek moment, een concrete situatie, een herinnering die nog niet is gladgestreken door herhaling.
Abstracte vragen nodigen uit tot abstracte antwoorden. “Wat vind je belangrijk in je werk?” krijgt als antwoord een samenvatting van iemands overtuigingen, niet een scène. Maar “Wat deed je gisteren als eerste toen je de klas binnenkwam?” — dat is een vraag die iemand terug in de tijd plaatst. Het brein gaat zoeken naar beelden. En als mensen beelden ophalen, praten ze anders: langzamer, specifieker, met details die ze zelf niet hadden verwacht te noemen.
Dat is precies het materiaal waar je als schrijver iets mee kunt. Niet de samenvatting, maar de onverwachte details.
Het probleem met vragenlijsten
Ik gebruik nog steeds een vragenlijst als voorbereiding, maar ik probeer hem niet meer te volgen. Dat klinkt tegenstrijdig, maar een lijst heeft twee functies die je uit elkaar moet houden: hij helpt je om je voor te bereiden op het gesprek, en hij geeft je een vangnet als het gesprek stokt. Wat hij niet moet zijn, is een script.
Als je een script volgt, luister je anders. Je wacht op het moment dat je de volgende vraag kunt stellen in plaats van dat je hoort wat iemand eigenlijk zegt. En juist in wat iemand zegt — in de bijzin, in de aarzeling, in de zin die niet af is — zit vaak de vraag die je eigenlijk had moeten stellen.
Bij die vierde docent had mijn vragenlijst een punt staan over differentiatie in de klas. Dat punt heb ik nooit bereikt. We bleven hangen bij dat stripverhaal, bij de leerling die het maakte, bij de reden waarom de docent hem toch had laten doorgaan. Dat was het verhaal. De vragenlijst had me dat verhaal nooit gegeven.
Hoe je een openingsvraag voorbereidt
Dit is iets wat ik inmiddels bewust doe voor elk interview: ik schrijf niet alleen vragen op, ik schrijf ook een openingsvraag apart uit. Eén vraag, die:
- verwijst naar iets concreets en recents
- geen oordeel vraagt, maar een handeling of moment
- open genoeg is dat de ander zelf bepaalt wat relevant is
Voor een docent werkt “vertel me over een les die niet liep zoals gepland” beter dan “wat is jouw visie op onderwijs”. Voor een schooldirecteur werkt “wat was de laatste beslissing die je moeilijk vond?” beter dan “hoe kijk jij naar leiderschap”. Voor een leerling werkt “wat doe je als je ergens niet uitkomt?” beter dan “wat vind je van school”.
Het patroon is hetzelfde: concreet, persoonlijk, geen evaluatie. Je vraagt niet wat iemand vindt of gelooft, je vraagt wat iemand deed of meemaakte.
Wat je ermee wint
Het klinkt misschien als een technisch trucje, maar het is meer dan dat. Een goede openingsvraag verandert de verhouding in het gesprek. De geïnterviewde merkt — onbewust — dat jij niet op zoek bent naar een persbericht, maar naar een echt gesprek. Dat vertrouwen bouw je niet op met complimentjes of uitleg over je goede bedoelingen. Je bouwt het op door de eerste vraag zo te stellen dat de ander begrijpt: hier mag ik gewoon praten.
En als dat eenmaal werkt, hoef je nauwelijks meer te sturen. De docent met het stripverhaal vertelde me op een gegeven moment dingen over haar klas die ze zei nog nooit hardop te hebben gezegd. Niet omdat ik zo’n geweldige interviewer ben, maar omdat de eerste vraag de juiste deur opende. De rest deed ze zelf.
