Wat schoolradio ons leert over interviewtechniek

Er is een moment in een interview waarop je voelt dat het echt begint. Niet bij de eerste vraag, maar bij de tweede of derde — als de geïnterviewde stopt met het herhalen van een voorbereide zin en gewoon antwoord geeft. Ik dacht daar onlangs aan terug toen we voor een onderwijsinstelling een reeks videopodcasts produceerden met leerlingen als interviewer. Wat die jongeren deden — en wat ze níét deden — leerde mij meer over interviewtechniek dan menig cursus die ik ooit heb gevolgd.

Hoe het project eruitzag

De opdracht was simpel op papier: een middelbare school wilde een reeks korte gesprekken maken waarin leerlingen uit het derde en vierde jaar leraren interviewden over hun vak. Bedoeld als kennismakingsmateriaal voor brugklassers, maar ook als iets wat op de website van de school kon staan. Wij leverden de structuur, de techniek en de begeleiding. De leerlingen deden de rest.

We hadden twee dagdelen. In het eerste dagdeel bespraken we met een groepje van acht leerlingen wat een goed interview is. In het tweede dagdeel namen ze op. Geen uitgebreid oefenprogramma, geen acteerles. Gewoon: dit zijn de regels, dit zijn de valkuilen, nu doen.

De vraag die alles vastlegt

Het eerste wat opvalt als je tieners ziet interviewen, is dat ze vragen stellen die maar één antwoord toelaten. “Vindt u wiskunde een leuk vak?” is zo’n vraag. De leraar zegt ja, misschien voegt er een bijzin aan toe, en dan staat de leerling-interviewer daar met lege handen. Niet omdat die leerling niet nieuwsgierig is, maar omdat hij of zij nog niet heeft geleerd dat een vraag eigenlijk een uitnodiging is.

We hadden dat van tevoren besproken, maar het helpt pas als je het ziet gebeuren. Eén leerling — een meisje van veertien — stelde aan een leraar Nederlands de vraag: “Wat is uw favoriete boek?” De leraar noemde een titel. Stilte. Toen vroeg het meisje, iets aarzelend: “En waarom dan?” En dáár begon het gesprek. Die ene doorvraag leverde twee minuten op over hoe taal mensen kan redden in moeilijke periodes. Dat zit nu in de video. De eerste vraag niet.

Schoolradio als vergeten leerschool

Wat me tijdens dit project opviel, is hoe weinig er nog is van de traditie van schoolradio en schooltelevisie als journalistieke oefenruimte. Vroeger — en ik zeg dat niet nostalgisch, maar feitelijk — hadden veel scholen een eigen omroepje, een redactietje, een plek waar leerlingen leerden wat het betekent om iets te maken voor een publiek. Dat is grotendeels verdwenen, vervangen door sociale media waarop je weliswaar publiceert maar zelden nadenkt over vorm, opbouw of verantwoording.

Als je kijkt naar hoe de geschiedenis van schoolomroepen in Nederland eruitziet, dan zie je dat dit geen nieuw idee is — het idee dat media en onderwijs elkaar versterken gaat tientallen jaren terug. Wat nieuw is, is dat we die verbinding nu opnieuw moeten uitvinden, maar dan zonder de institutionele structuur die er ooit omheen zat.

Wat wij als bureau kunnen en niet kunnen

We zijn geen onderwijsinstelling. We hebben geen pedagogen in dienst en we weten niet hoe een leerplan werkt. Wat we wel weten, is hoe je een verhaal opbouwt, hoe je iemand voor de camera op zijn gemak stelt en hoe je ruwe opnames omzet in iets wat mensen willen kijken. Die kennis kun je overdragen in een middag, als je bereid bent om het concreet te maken.

Wat ik merkte, is dat leerlingen heel snel begrijpen wat werkt als je het laat zien in plaats van uitleggen. We speelden een fragment af van een interview dat wij eerder hadden gemaakt — een gesprek met een ambachtsman over zijn vak — en vroegen: wat maakt dit prettig om naar te luisteren? Ze noemden het tempo, de stiltes, het feit dat de interviewer niet zichzelf hoorde praten. Dat zijn precies de dingen waar ervaren journalisten jaren over doen om ze te internaliseren.

Het lastige van onze positie is dat we na twee dagdelen weer weg zijn. De school heeft dan een reeks video’s, maar geen structuur om dit te herhalen. Dat is een gemiste kans, en ik zeg dat ook tegen opdrachtgevers: als je dit éénmalig doet, is het een leuk project. Als je het inbedt in iets groters, wordt het een vaardigheid.

Beelden die kloppen bij het verhaal

Een praktisch punt dat ik altijd bespreek bij dit soort opdrachten: wat doe je met de beelden? Niet in de zin van auteursrecht — dat is een ander gesprek — maar in de zin van: kloppen de beelden bij wat er gezegd wordt? Bij schoolprojecten zie je vaak dat de video bestaat uit een pratend hoofd en verder niets. Dat werkt als het gesprek sterk genoeg is, maar het mist kansen.

In dit geval hadden we afgesproken dat we ook b-roll zouden maken: beelden van de leraren in hun werkomgeving, in de klas, bij het bord. Niet als decoratie, maar als context. Een leraar scheikunde die vertelt over het moment dat hij besloot leraar te worden, is interessant. Diezelfde leraar die dat vertelt terwijl je hem ziet staan tussen de reageerbuisjes — dat is een beeld dat blijft hangen. Vandaar de naam van ons bureau, zou je kunnen zeggen.

Wat leerlingen hierin leren, is dat een video twee lagen heeft: wat er gezegd wordt en wat er getoond wordt. Die twee moeten niet hetzelfde zijn, maar ze moeten wel kloppen. Als een leraar zegt dat hij zijn vak leuk vindt omdat er altijd iets onverwachts gebeurt, en je snijdt dan naar een beeld van een lege gang, dan klopt er iets niet. Dat gevoel voor coherentie — voor het feit dat beeld en geluid samen een verhaal vertellen — is iets wat je niet in één middag bijbrengt, maar je kunt het wel aanwijzen.

Tot slot

Wat ik meeneem uit dit project is niet zozeer een les over onderwijs, maar een bevestiging van iets wat ik al langer denk: de basisprincipes van goede journalistiek zijn overdraagbaar, ook aan mensen die geen journalist worden. Doorvragen, luisteren, beeld en tekst op elkaar afstemmen, nadenken over wie je publiek is — dat zijn geen beroepsvaardigheden, dat zijn denkgewoontes.

Een veertienjarige die halverwege een interview doorheeft dat haar vraag een deur opende die ze zelf niet had verwacht, heeft iets geleerd wat ze niet uit een leerboek haalt. En wij hebben een video gemaakt die de school vijf jaar kan gebruiken. Dat is een goede ruil.